در قرن نوزدهم در اروپا، با پيدايشِ دولت-ملتهايِ مدرن، صاحبنظرانِ علومِ سياسی بسيار کوشيدند که به تعريفِ فراگيری از مفهومِ ملّت برسند. در اين تعريفها بر سازمايههايی در ساختارِ ملت تکيه ميکردند که نقشِ يگانهگر يا وحدتبخش دارند. مهمترينِ چيزهايی که به اين عنوان برشمرده اند، يعني سازمايه (element)هايِ يگانهگرِ ملّت، بهطبع، زبان و فرهنگ و تاريخ و «حافظهيِ جمعي» و، گهگاه، نژادِ يگانه بوده است. امّا واقعيّت آن است که، اين سازمايهها، يعني زبانِ يگانه، فرهنگِ يگانه، تاريخِ يگانه، نژادِ يگانه، بهويژه در موردِ کشورهايی که پيشينهيِ ساختارِ امپراتوري داشته اند، کمتر با واقعيّتِ تاريخي ميخواند. به عبارتِ ديگر، بيش از آن که اينها بهراستي در گذشتهي تاريخي حضور داشته باشند و مايهيِ يکپارچگيِ «ملّت» از يک سرآغازِ دوردستِ تاريخي بوده باشند، ميبايست در زيرِ فشارِ ماشينِ دولتِ مدرن-- که در اروپا از دلِ انقلاب صنعتي برامده است-- از راهِ فرايندِ «ملتسازي»، چنين نقشی بازي کنند. يعني، ملّتِ يکپارچه را، با زبان و تاريخ و فرهنگِ يگانه، پديد آورند.
(متن پیدیاف مقاله را از اينجا پياده کنيد.)
ادامهی «دربارهيِ هويّتِ ملّي و پروژهيِ ملّتسازي»
فيلم مارمولك را چند بار همراه خانواده و دوستان ديده ام و هر بار بيشتر از آن خوشام آمده است. هر بار بسيار هم خنديدهام. بايد بگويم كه اينهمه هوشمندي و ظرافت را در كمتر اثرِ سينماييِ ايراني ديده ام. چه زبانِ گفتار (ديالوگها)، چه زبانِ تصويرگريِ آن، بسيار اشارهها و كنايههاي ظريف و شيرين در بر دارد و بسياری چيزها را در مورد خوي-و-خيمِ ايراني، بهويژه در وضعِ كنونيِ، بازگو ميكند. اين فيلم اگر چه بسيار ميخنداند، اما در هستهيِ مركزيِ آن نكتهای بسيار ظريف و جدي نيز هست كه چه بسا تا كنون به آن اشارهاي نشده باشد. بلكه، از آن جهت كه شخصيتِ مركزيِ فيلم يك آخوند يا آخوندنما ست، گرايشها همه به آن است كه از آن تفسيرِ سياسي كنند. برخي، بهطبع، اين فيلم را يك فراوردهيِ دستگاهِ تبليغاتِ جمهوريِ اسلامي ميدانند كه هدفِ آن نشان دادنِ آخوندِ ”خوب“ است يا توجيه آخوند در كل و نقشِ او در جامعه. برخی ديگر هم آن را يك فيلم ضد آخوندي شمرده اند كه هدف آن رسوا كردن آخوند است با نشان دادن يك دزدِ ديوارپيما در جامهيِ ”روحانيت“.
[فايل پیدیاف را از اينجا پياده کنيد؛ اين مطلب نخستين بار در مجلهی اينترنتی واژه منتشر شده است.]
ادامهی «انسان و انس: رضا مارمولك و حكمتِ شاعرانهيِ آنتوان دو سنت اگزوپري»
وقايع اتفاقيه / گفتوگو علي اصغر سيدآبادی شنبه ٢٩ فروردين ١٣٨٣ اين گفتوگو در روزنامه وقايع اتفاقيه منتشر شده است. اصل گفتوگو را در اينجا میتوانيد بيابيد:
متن، فايل PDF متن PDF اصلاح شده مصاحبه
شما در بحث مدرنيته به موانع روانی- فرهنگی اهميت ميدهيد و راه حل را در دست يافتن به علوم انسانی و فلسفه مدرن ميدانيد از سوی ديگر معتقديد كه علم را مستقل از تاريخش ميتوان آموخت ولی فلسفه – و احتمالاٌ علوم انسانی - مستقل از تاريخ معنادار نيست و اگر كاملاً گسيخته از متن به جايی وارد شود صورتی ظاهری بيش نخواهد بود و به قلمرو فهم وارد نميشود. با اين حساب نتيجه اين خواهد شد كه ما هميشه گامي عقب تر و همواره در چنبر تاريخی بسته گرفتار خواهيم بود. ايا از منظر بحث شما سرنوشتی جز اين برايمان قابل تصور خواهد بود؟ و آيا راه ميان بری برای عبور از اين وضعيت ميتوان يافت؟ آشوری: در مورد علوم طبيعی به دليل جهانروايی (universality) مفهومها و روشهاشان و سنجشپذيری آزمايشگاهی دستآوردهاشان و و امكان دستيابی عينی به موضوع شناخت و تجربهشان، مرزبندی تاريخی و فرهنگی معنا ندارد و هر ذهن بشری، گذشته از اين كه كیست و كجايی ست، با ميانگين لازم هوش و داشتن زمينهی اطلاعاتی و علمی لازم ميتواند به مراحل بالای دانشوری و تخصص نيز برسد. چنان كه در دنيای واپسمانده نيز ميتوان پزشكان و مهندسان دانشور و توانا يافت. امّا در قلمرو علوم انسانی و فلسفه داستان پيچيدهتر از اين است، يعنی كسی كه به اين قلمرو پای ميگذارد بايد بتواند اُبژههای پژوهش و مسائل را نه تنها به ياری مفهومها و روشها بلكه برای دريافت عميقتر آنها با گونهای حس شهودی بشناسد. البته در حوزهی علوم اجتماعی، برای مثال در جمعيتشناسی و اقتصاد، ميتوان بسياری مسائل را، كه كميتپذيراند، با مدلهای آماری و رياضی تبيين كرد، امّا بسياری زمينهها و مفاهيم هستند كه آنها را ميبايد با شّم و شهود فهميد. برای مثال، ساختار اجتماعی، ساختار اقتصادی، ساختار يك اثر ادبی، يا ساختار روانی چيزهايی نيستند كه به همان آسانی بشود فهميد كه ما ميتوانيم ساختار بدن يك حيوان را با كالبدشكافی آن بفهميم. آنچه علوم طبيعی مدرن را پديد آورده، شيوهی نگاه تازهی انسان به طبيعت همچون اُبژهی شناخت است و آنچه فلسفه و علوم انسانی مدرن را ممكن كرده توانايی بازنگريستن انسان به خود، از سويی، در مقام سوژه (ذهن شناسا) و، از سوی ديگر، به عنوان اُبژهی شناسايی ست. رابطهی سوژه ـ اُبژه در رابطهی انسان و طبيعت را بسيار آسانتر ميتوان فراگرفت تا رابطهی انسان و «خود» را. برای فراگيری علوم طبيعی آزاد شدن از جهاننگری و فضای گفتمانهای ذهنیّتساز فرهنگ بومي ضروری نيست. با ذهنيّت طالبانی هم ميشود پزشك يا مهندس خوبی شد، اما هرگز نميتوان جامعهشناس يا فيلسوف يا نقدگر ادبی خوبی شد. زيرا ذهنیّت طالبانی توانايی ايجاد رابطهی سوژه ـ اُبژه را با جامعهی خود با عقل و قوهی شناسايی خود، با روان خود ندارد. به همين دليل، آوردن و بومی كردن علم نظری و فلسفه بسيار دشوارتر است از آوردن و بومی كردن تكنولوژی و علوم كاربردی مربوط به آن. ژاپنیها را هميشه ميتوان به عنوان مثال برين گرفتن و بومی كردن تكنولوژی مدرن مثال زد، امّا ژاپنیها تا چه اندازه توانستهاند علوم انسانی و فلسفهی مدرن را بومی كنند؟ تا آن جا كه من ميدانم در اين زمينه، و حتا در زمينهی مسائل نظری علوم طبيعی نيز، چندان كاری نكردهاند.البته اين جا مسألهی زبان هم در كار ميآيد كه وارد آن نميشوم. ولی برای اين كه بحث به درازا كشيده نشود، در مورد «خودمان» ميتوانم بگويم كه بر اثر يك رويداد تاريخی بسيار مهم، يعنی «انقلاب اسلامی»، كه ما را به روی ژرفنای تاريخیمان باز كرده و اين امكان را فراهم آورده است كه در پرتو مفهومهای مدرن علوم انسانی و فلسفه تا حدودی به «خود» بينديشيم، شايد بيش از هر جامعهی «جهان سومی» ديگری برای ما اين امكان فراهم شده است كه اين مفهومها را تا آن حدودی كه تا كنون ميسر بوده، جذب و بومی كنيم. چنان كه در مقالهای چندی پيش نوشته بودم، امروز در ميان روزنامهنگاران ما نيز كم نيستند كسانی كه در زمينههای گوناگون، از اجتماعی و فرهنگی گرفته تا سياست و اقتصاد، و حتا گهگاه در زمينههای فلسفی، مقالهها و تحليلهای خوب و سنجيده مينويسند و اين نشانهی آن است كه ضرورت انديشيدن به «خود» و مسائل خود زمينهی آن را فراهم آورده است تا دست كم مفهومهای پايهای علوم انسانی و فلسفههای سياسی و اجتماعی مدرن در ميان ما رفته رفته بومی شوند و از راه تجربهی مستقيم با خود بفهميم كه شأن نزول اين مفهومها و دستگاههای شناخت چیست و چهگونه با آنها ميشود كار كرد. زبان فارسی هم به عنوان بستر اين انتقال تكانی خورده است و از جمود قرون وسطايی خود بيرون آمده است.
ادامهی «مدرنيته را در بشقاب به كسی تعارف نميكنند»
ناماش خلیلِ ملکی بود. از آن چهرههایِ استثناییِ همهی زمانها. مردی که در پرتو تجربههای شگفتِ روزگارمان سیمایِ تاریخی اش، نزدیک به چهل سال پس از مرگاش، ماندگارتراز بسیاری از اهلِ سیاست و درخشانتر از همهيِ نويسندگانِ سياسيِ دوراناش خود را نشان میدهد. مایهی آن استواری و روشنبینی و بیباکی و پایبندیاش به اصولِ اخلاقِ روشنفکرانه و زهدِ روشنفکرانهاش بود. مردی که آماجِ زهرآگینترین تیرهای تهمت و بدخیمیها و کینتوزیها بود، از آزمایشِ روزگار سربلندتر از همهی دشمنان و بدخواهاناش بیرون آمد.